โครงการศึกษาประวัติสวนทุเรียนนนท์ ฯ

3 แม้ฐานะทางบ้านไม่สามารถส่งเสียให้เรียนได้ แต่โอกาสทางการศึกษาที่พระองค์ได้รับเกิดขึ้นจาก การที่ทางครอบครัวของพระองค์ได้ส่งให้พระองค์ถวายตัวเมื่อมีพระชนมพรรษา 7-8 พรรษา โดยพระชนนี คาได้อนุญาตให้ท่านรอด ซึ่งมีศักดิ์เป็นน้องชายของพระชนกชู นาพระองค์ไปฝากไว้กับคุณพระพี่เลี้ยง จันทร์ แสงชูโต และได้ขึ้นถวายตัวเป็นข้าหลวงรุ่นเด็ก ในสมเด็จพระราชปิตุจฉาเจ้าฟ้าวไลยอลงกรณ์ กรมหลวงเพชรบุรีราชสิรินธร พระราชธิดาในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว และสมเด็จ พระศรีสวรินทิราบรมราชเทวี พระพันวัสสาอัยยิกาเจ้า ซึ่งในขณะนั้นประทับอยู่ ณ พระตาหนักสวนสี่ฤดู พระราชวังสวนดุสิต โดยได้ปฏิบัติหน้าที่ขึ้นเฝ้าเฉพาะตอนเช้าและค่า ซึ่งมีบันทึกว่า สมเด็จ ย่า ทรงพระราชทานเล่าถึงหน้าที่ของการเป็นข้าหลวงในขณะนั้นว่า “หน้าที่ของข้าหลวงทูลกระหม่อม พระองค์ ในตอนนั้นเท่าที่ทรงจาได้ ไม่มีอะไรเลย นอกจากขึ้นเฝ้าวันละ 2 ครั้ง คือ ตื่นบรรทมและตอนค่า มีบ้างเหมือนกันที่ตามเสด็จไปในที่อื่นๆ แต่นานๆ ครั้ง” (ธรรมสภาและสถาบันบันลือธรรม, 2543: 11-12) ด้วยความที่ยังเป็นเด็กที่เล็กมากเมื่อจากบ้านและพระชนนีมานานจึงรู้สึกคิดถึงบ้าน ทาให้พระองค์ หนีออกจากวังเพื่อกลับบ้านและถูกตามตัวกลับมาอีกในหลายครั้ง ผู้ที่ถวายตัวเป็นข้าหลวงนั้น มีทั้งที่เป็นเชื้อพระวงศ์ บุตรธิดาของข้าราชบริพารและพ่อค้าคหบดี คนสามัญ บางคนก็ถวายตัวตั้งแต่เป็นเด็กไว้จุก อยู่ในวัย 8-9 ขวบ บางคนก็ถวายตัวเมื่อเป็นสาวรุ่นและ สาวใหญ่ เมื่อเข้ามาอยู่ในวังแล้ว ทุกคนจะได้รับพระราชทานเครื่องอุปโภคบริโภค มีที่อยู่ดีกินดีอย่างผาสุก สมบูรณ์ ข้าหลวงผู้น้อยจะอยู่ในอานาจการอบรมฝึกสอนของข้าหลวงชั้นผู้ใหญ่ คนใดที่ยังอยู่ในวัยเด็กจะมี พี่เลี้ยงคอยควบคุมดูแล ที่พอจะเข้าเรียนได้ก็จะส่งไปเรียนหนังสือตามโรงเรียนต่างๆ ตามสมควร โดยที่ พระราชทานเงินค่าเล่าเรียนและค่าใช้จ่ายอื่นๆให้ทั้งหมด ข้าหลวงเมื่อเป็นสาว มีอายุเกินที่จะเล่าเรียน หรือเล่าเรียนจบแล้วจะได้รับมอบหมายหน้าที่การงานแบ่งแยกกันไปตามแต่ที่จะทรงกาหนด เช่น เป็น พนักงานพระภูษา พนักงานห้องเครื่อง มุ่งฝึกฝนหาความรู้ทางการเรือนต่างจากท่านผู้ใหญ่ผู้เชี่ยวชาญ ซึ่ง ถือว่าสตรีที่ถวายตัวเป็นข้าหลวงเข้ามาอยู่ในวังจึงล้วนได้รับความรู้และการอบรมเป็นอย่างดีตาม ขนบธรรมเนียมประเพณีนิยมในสมัยนั้นทุกประการ (โครงการไทยศึกษา, 2527: 21) คนในสมัยก่อนหากมีโอกาสก็จะนาบุตรหลานผู้หญิงเข้าไปถวายตัวให้กับเจ้านายเพื่อให้อยู่ในวัง มากกว่าที่จะส่งเสียให้ไปเรียนหนังสือวิชาความรู้ตามโรงเรียน นางอมร ดรุณารักษ์ (อุทุมพร สุนทรเวช) ข้าหลวงในพระราชสานักสมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ได้เล่าไว้ว่า “ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวนี้ มีผู้นิยมวิ่งเต้นถวายบุตรหลาน เข้าไปอยู่ในวังกันมากเป็นประวัติการณ์ทีเดียว สุดแต่ใครจะมีช่องทางคุ้นเคยรักใคร่กับใคร ก็ช่วย ชักนากันเข้าถวายตัวเป็นข้าหลวงตามบรรดาเจ้านายพระบรมวงศ์ พระมเหสี หรือ เจ้าจอมชั้น ผู้ใหญ่ต่างๆ เป็นทั้งการแสวงหาโอกาสเข้าไปฝึกฝนขนบธรรมเนียม จรรยามารยาท และวิชาการ