โครงการศึกษาประวัติสวนทุเรียนนนท์ ฯ

2 ชีวิตในวัยเด็กสมเด็จย่า พระองค์ทราบแต่เพียงว่าประสูติและเคยใช้ชีวิตเติบโตอยู่ที่ จังหวัด นนทบุรีไม่นาน ครอบครัวก็ย้ายที่อยู่มาอาศัยอยู่แถววัดอนงค์คาราม ฝั่งธนบุรี หรือซอยวัดอนงค์ใน ปัจจุบัน อันเป็นบริเวณใกล้เคียงกับบ้านเก่าของพระชนกชู(บิดาของสมเด็จย่า ชื่อ นายชู) และอยู่ไม่ห่าง จากบ้านของพระชนกชูและครอบครัวทางฝั่งพ่อ แม้ว่าจะอยู่บ้านใกล้กันแต่ความสัมพันธ์ระหว่าง ครอบครัวของพ่อและครอบครัวครอบครัวเล็กๆ นี้ไม่ค่อยจะสู้ดีนัก สาเหตุหนึ่งเป็นเพราะทางครอบครัว ของพระชนกชู ไม่พอใจนักที่พระชนกชูมาแต่งงานกับพระชนนีคา (มารดาของสมเด็จย่า ชื่อ นางคา) ที่มี ฐานะต่างกัน เนื่องจากบิดาของพระชนกชูเป็นคหบดีที่สืบเชื้อสายมาจากผู้ดีเก่า แถวตึกขาว ธนบุรี เมื่อมา อยู่ที่บ้านใหม่นี้ทางพระชนกชูได้ทาอาชีพช่างทอง โดยมีพระชนนีคาและป้าซ้วยพี่สาวของพระชนนีคา เป็นผู้ช่วย (โครงการไทยศึกษา, 2527: 2-3) ชีวิตในวัยเยาว์และการศึกษาของสมเด็จย่า แม้ว่าแรกทีเดียวฐานะทางบ้านของสมเด็จย่าจะไม่ได้มีความลาบากยากจน แต่เมื่อพระชนกชูมา เสียชีวิตตั้งแต่พระองค์ยังทรงพระเยาว์ ทาให้พระชนนีคาเป็นผู้เลี้ยงดูลูกมาอย่างลาพัง ครอบครัวที่ขาด ผู้นาจึงมีฐานะและความเป็นอยู่ที่ค่อนข้างลาบาก จากที่เคยทาทองเป็นอาชีพหลัก เมื่อขาดพระชนกชู การ ประกอบอาชีพช่างทองของครอบครัวก็ไม่สามารถทาได้อีกต่อไป พระชนนีคาจึงหันมารับจ้างและขายของ เล็กๆ น้อยๆ แทน แม้ว่าครอบครัวจะมีความเป็นอยู่และฐานะที่ไม่สะดวกสบายนัก แต่พระองค์ก็ไม่ทรงย่อ ท้อต่อโชคชะตา ทรงโปรดที่จะใฝ่รู้ รักการอ่านและเขียนหนังสือ แม้ว่าในสมัยนั้นการเรียนรู้เขียนอ่าน หนังสือของเด็กผู้หญิงยังไม่เป็นที่นิยมนัก เนื่องจากเกรงว่าหากเด็กสาวรู้หนังสือแล้วจะลักลอบเขียนเพลง ยาวติดต่อกับชายหนุ่ม ซึ่งคนสมัยนั้นถือเป็นเรื่องที่ผิดประเพณีและอาจจะนามาสู่ความเสื่อมเสียของ ชื่อเสียงวงศ์ตระกูลได้ ผู้หญิงที่รู้หนังสือจึงมีอยู่ไม่มาก จะมีอยู่บ้างในตระกูลชั้นขุนนางและเจ้านายสตรี เด็กผู้หญิงในสมัยนั้นจึงเน้นการเรียนรู้เรื่องการบ้านการเรือน และการเลี้ยงดูบุตรเสียมากกว่า การศึกษา ในสมัยวัยเด็กของสมเด็จย่านั้นครูคนแรกที่สอนหนังสือให้พระองค์อ่านออกเขียนได้ ก็คือ พระชนนีคา เมื่อ ทรงสอนสมเด็จย่าได้สักระยะจนสามารถอ่านได้ พระชนนีคาจึงได้ส่งให้สมเด็จย่าไปศึกษาในโรงเรียน สาหรับเด็กหญิงที่ตั้งขึ้นในวัดอนงค์คารามใกล้ๆ บ้าน สอนวิชาความรู้เบื้องต้นขึ้นไป วัดอนงค์คารามในขณะนั้นมี สมเด็จพระพุฒาจารย์ (นวม พุทฺธสโร) เป็นเจ้าอาวาส ท่านเป็นผู้ที่ เห็นความสาคัญของการศึกษา และมุ่งส่งเสริมการศึกษาของเยาวชนไทยทั้งชายและหญิง สมเด็จย่าได้ เสด็จไปโรงเรียนอยู่ได้ไม่ถึงปี โรงเรียนก็มีอันต้องปิดกิจการไป ต่อมาทรงเข้าเรียนต่อที่โรงเรียนศึกษานารี ซึ่งเป็นโรงเรียนสตรีที่อยู่ในความอุปการะของสมเด็จพระพุฒาจารย์เช่นกันแต่ได้ย้ายไปที่ตึกบ้านคุณหญิง พรรณ พระองค์ก็ได้เรียนอยู่ที่โรงเรียนนี้ได้เพียงเดือนกว่าๆ ก็ต้องทรงลาออกจากโรงเรียนเนื่องจากขาด แคลนทุนทรัพย์สนับสนุนซึ่งทางบ้านไม่มีเงินพอที่จะเสียค่าเล่าเรียน (โครงการไทยศึกษา, 2527: 18)